پيشين پيدا كرد ، ولى اين رهيافت تازه و جديد تاكنون اينسان جسورانه و با اين حجم و حد بيان نشده بود « 1 » . بقاع بعدى صفوى نيز از اين پلان باز پيروى كرد ولى در هيچيك از آنها هشت ضلعى به جرزهاى هشتگانهء همبسته تقسيم نشد . مثلا در بقعه ملا حسن شيرازى در سلطانيه كه حال فضاى باغ آن كوچك شده ، نورگيرى و هواگيرى هشت ضلعى كه در آن ايوانهاى وسيع و عميق درپى دهانه‌هاى قوسدار تنگ و خالى قرارگرفته ( تنوع جالبى درباره مضمون جنت‌سرا ) راه را براى اندرونى بسيار پيچيده با تعدادى ديوار حاوى پلكان گشوده است . تأكيد و تكيه ناهمساز بر يك هشت ضلعى باز و اتاق بسته مربع شكل ، همچنان لاينحل باقىمانده است . حتى سقف مقرنس چند رديفى درپى ثبوت ثقل است تا نورگيرى ، احتمالا به اين دليل كه اخيرا تعدادى از پشت بغليهاى ريز آن براى رنگ قرمز انتخاب شده است ولى شايد هم به اين دليل كه گنبد داخلى براى يك چنين اجرائى بيش‌از اندازه مجوّف بوده است . اين بقعه صرفنظر از پلان آن ، به سبب كاشيكارى كه در آن نوعى باستانگرايى آگاهانه لحاظ شده ، بايسته توجهى خاص است . ازاينرو درپوشهاى كوچك توأمان لعابى با طرحهاى هندسى و يا گياهى در دو يا سه رنگ در ديوار اندرونى بكاررفته و اين امر در آرامگاه اولجايتو ( در كنار آن هم ) انجام شده و در مسجد كبود تبريز هم ديده مىشود . ولى زيباترين كار در ساقه گنبد صورت‌گرفته و دور آن‌را نوارى از قابهاى دوازده‌گانه ، حاوى كتيبه‌هاى درهم‌تابيده با خط كوفى بنّائى و توسل به چهارده معصوم مزين كرده است . اين نوار را در بالا و پائين ، نقوش هندسى با آجر لعابدار حاشيه‌بندى كرده است . خود گنبد آبى است ولى پشت بغليهاى ايوانها را موزائيك خشت آذين بسته است . اين تزيين متنوع احتمالا به اين دليل بوده كه ملا حسن لقب « كاشى » داشته است « 2 » . از بقاع بزرگتر اين دوره يكى امامزاده سلطان محمد عبيد ( گفته مىشود برادر امام رضا است ) در كاخ نزديك گناباد ، به تاريخ 960 / 1552 است كه مهمترين ويژگى آن گنبد حجيم با ساقه بلند آنست . يك سردر پهن و كوتاه و بيرون‌زده با ايوان مركزى ورودى ، شكل‌وشمايل متوسطى به گنبدخانه بخشيده است . اين بقعه از حيث آرايش و ترتيب اصلا شبيه بقعه محمد محروق در نزديكى نيشابور است . محمد محروق طبق داستانى به منظور دعوت و گرايش يكى از شاهزاده خانمهاى عباسى به مذهب تشيع خودسوزى كرد ( به اسم او توجه شود ) . دو درب داخل بقعه ، يكى

--> ( 1 ) - مورتون ، « خانقاه اردبيل ( مطلب دنباله‌دار ) » ، صص 3 - 41 ؛ ويور ، Prelimiary Study ، صص 18 - 15 . ( 2 ) - گدار ، " Le tombeau de mawlana Hasan Kashi " .